Açıköğretim Adalet
Adalet 1. Yarıyıl Dersleri
Adalet 2. Yarıyıl Dersleri
Adalet 3. Yarıyıl Dersleri
Adalet 4. Yarıyıl Dersleri
Eğitim Setleri
Eğitim Videoları
İçerik Tarihi: 01-01-2014

Mülkiyet Hakkı (1 No’lu Protokol, Madde 1) Konusu

Mülkiyet Hakkı (1 No’lu Protokol, Madde 1) Konusu


Sözleşme’ye ek 1 No’lu Protokolün ilk maddesinin birinci fıkrasına göre, “her gerçek ve tüzel kişinin mal ve mülk dokunulmazlığına saygı gösterilmesini isteme hakkı vardır. Bir kimse, ancak kamu yararı sebebiyle ve yasada öngörülen koşullara ve uluslararası hukukun genel ilkelerine uygun olarak mal ve mülkünden yoksun bırakılabilir.” Bu maddenin ikinci fıkrasına göre, “yukarıdaki hükümler, devletlerin, mülkiyetin kamu yararına uygun olarak kullanılmasını düzenlemek veya vergilerin ya da başka katkıların veya para cezalarının ödenmesini sağlamak için gerekli gördükleri yasaları uygulama konusunda sahip oldukları hakka halel getirmez”.


Mülkiyete saygı hakkından anlaşılan, mülkiyet hakkına yönelik hemen hemen bütün müdahalelerdir. Bu çerçevede, mülkiyet veya “mülk” kavramının çok geniş yorumlanmaktadır. Bu kapsama çok çeşitli ekonomik konular girmektedir: Menkul ve gayrimenkul mallar, elle tutulabilir veya tutulamaz varlıklar, hisseler, patentler, tahkim kararları, emeklilik maaşı hakkı, ev sahibinin kira alma hakkı, bir faaliyetin yürütülmesine ilişkin ekonomik çıkarlar, bir mesleği icra etme hakkı, hukuki bir hak iddiası ve bir sinemanın müşterileri gibi.


1 No’lu Protokolün 1. maddesinin teminat altına aldığı mülkiyet hakkının ihlal edilip edilmediğini değerlendirirken öncelikle mülkiyet hakkına bir müdahale olması gereklidir. Bu müdahale, örneğin bir kamulaştırma kararı gibi kişinin mülkiyetini ortadan kaldıran bir müdahale olabilir. Eğer böyle bir müdahale var ise, bunun kamu yararı veya genel çıkarlar doğrultusunda meşru bir amaca hizmet etmesi gereklidir. Örnek olarak bir belediye, bir sosyal tesis yapmak için kamulaştırma yapabilir; buna karşılık, herhangi kamu yararı olmayan bir nedenle kamulaştırma yapamaz; söz konusu taşınmazı satın almalıdır. Her halükarda bir kamu makamının mülkiyet hakkına yaptığı müdahale, kamunun genel çıkarlarının gerekleri ile bireyin temel haklarının korunması gereği arasında adil bir dengeyi bozmamalıdır. O halde, kamulaştırma yapan belediye, bu taşınmazın gerçek bedelini o taşınmazın malikine ödemelidir; aksi durumda bu adil denge bozulmuş olur. Nihayet, her müdahalenin yasal bir dayanağı olmalıdır. Hiçbir kamu makamı, yasal dayanağı olmayan bir işlem yapamaz. Eğer yasal dayanağı olmayan bir işlem ile, bireylerin mülkiyet hakkına bir müdahale yapılırsa, bu keyfi bir müdahale olur ve mülkiyet hakkını ihlal eder.


Mülkiyet Hakkının Kapsamı
1 No’lu Protokolün birinci maddesi, birbirine bağlı üç kural içermektedir:
a. Mülkiyete saygı hakkı (maddenin ilk cümlesi),
b. Mülkiyetten mahrum bırakmanın koşulları (maddenin ikinci cümlesi),
c. Mülkiyet hakkından yararlanmanın sınırlandırılması (maddenin ikinci fıkrası).

 


1 No’lu Protokolün 1. maddesinin birinci kuralı diğer kuralların uygulanamadığı bütün durumlarda uygulanan kuraldır. Örnek olarak sanatsal değeri yüksek olan bir tablonun önalım hakkına dayanarak bir kamu makamı tarafından alınması ilk kural kapsamında incelenmektedir. Buna karşılık, kamulaştırma veya elkoyma gibi kişiyi mülkünden mahrum bırakan işlemler ikinci kural başlığı altında değerlendirilmektedir. Üçüncü kural ise, kişinin mülkiyetini kaybetmediği; ancak bir mülkün kullanılmasının kamu makamlarının müdahalesi ile sınırlandığı durumlarda uygulanmaktadır. Bu tarz müdahalelerin en belirgin örneği, imar kısıtlamalarıdır. Bazı durumlarda bu kısıtlamalar, kişinin mülkiyet hakkını ciddi ölçüde zedeleyici olabilir.
 

 

İnsan Hakları Kamu Özgürlükleri Eğitim Setleri İçin Tıklayınız...